تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه چیست؟

تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه چیست؟ تفاوت اصلی این سه بازار در «شرایط پذیرش»، «شفافیت اطلاعاتی» و «میزان ریسک» است. بورس سخت‌گیرانه‌ترین قوانین و کمترین ریسک را دارد؛ فرابورس برای شرکت‌های متوسط با قوانین منعطف‌تر طراحی شده و بازار پایه (زیرمجموعه فرابورس) مختص شرکت‌هایی است که شرایط پذیرش در دو بازار قبلی را ندارند و به دلیل نوسانات شدید، بیشترین ریسک سرمایه‌گذاری را دارا هستند. آکادمی پارسیان بورس در ادامه این مطلب، جزئیات فنی و تفاوت‌های کلیدی این بازارهای سه‌گانه را برای مدیریت بهتر سبد سهام شما بررسی می‌کند.

سرمایه‌گذاری هوشمندانه در بازار سرمایه، مستلزم درک دقیق ساختارهای معاملاتی است. بسیاری از معامله‌گران تازه‌وارد با این چالش مواجه‌اند که تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه چیست؟ و هر کدام چه تأثیری بر سودآوری و امنیت دارایی آن‌ها دارد. واقعیت این است که بازار سرمایه ایران از لایه‌های مختلفی تشکیل شده تا انواع شرکت‌ها با پتانسیل‌های مختلف مالی بتوانند اقدام به جذب سرمایه کنند.

در حالی که شرکت‌های غول‌پیکر و باسابقه در تابلوهای بورس معامله می‌شوند، واحدهای تولیدی کوچک‌تر و استارتاپ‌ها در پلتفرم فرابورس جای می‌گیرند. در این میان، بازار پایه فرابورس با قوانین خاص خود، میزبان شرکت‌هایی است که از شفافیت کمتری برخوردارند اما نوسانات قیمتی آن‌ها توجه نوسان‌گیران حرفه‌ای را جلب می‌کند. شناخت این تفاوت‌ها، اولین قدم برای تدوین یک استراتژی معاملاتی مبتنی بر مدیریت ریسک در بازار سرمایه ایران است.

هدف از تشکیل بازارهای مالی چیست؟

هدف غایی از تشکیل بازارهای مالی، ایجاد بستری شفاف و قانونمند برای تأمین مالی (Financing) بنگاه‌های اقتصادی و هدایت نقدینگی سرگردان به سمت چرخه‌های تولید است. در این میان، عرضه اولیه سهام در بازار سرمایه به عنوان یکی از کارآمدترین روش‌های جذب سرمایه شناخته می‌شود که با استقبال گسترده سرمایه‌گذاران همراه است. با این حال، ورود به بورس اوراق بهادارتهران به دلیل ساختار نظارتی دقیق و قوانین سخت‌گیرانه، برای همه شرکت‌ها میسر نیست. به همین جهت، بازار فرابورس ایران (IFB) با هدف سازمان‌دهی آن بخش از بازار سرمایه که شرایط پذیرش در بورس را ندارند، شکل گرفته است تا شرکت‌های متوسط و پویا بتوانند با تشریفات اداری کمتر و سرعت بیشتر، از مزایای حضور در بازار مبادلات اوراق بهادار بهره‌مند شوند.

تفاوت‌های ساختاری بورس و فرابورس

تفاوت کلیدی میان بورس و فرابورس در سطح شفافیت اطلاعاتی و الزامات افشای گزارش‌های مالی نهفته است. شرکت‌های پذیرفته شده در بورس ملزم به انتشار گزارش‌های دوره‌ای بیشتری هستند که این امر موجب کاهش ریسک سیستماتیک و افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران می‌شود. در حالی که بورس اوراق بهادار محل داد و ستد دارایی‌های مالی (مانند سهام و اوراق مشارکت) است، بورس کالا به معامله دارایی‌های واقعی و کالاهای فیزیکی اختصاص دارد. همچنین در سطح بین‌المللی، بورس ارز (Forex) بستری برای تبادل جفت‌ارزها فراهم می‌کند. در بازار سرمایه ایران، قیمت‌گذاری هر نماد بر اساس مکانیسم عرضه و تقاضا صورت می‌گیرد و این امکان را به هر فرد می‌دهد تا با حداقل سرمایه، در مالکیت بزرگترین بنگاه‌های اقتصادی سهیم شود.

بازار فرابورس ایران که از سال ۱۳۸۷ تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار (SEO) فعالیت خود را آغاز کرد، دارای جایگاه قانونی کاملاً مشابه با بورس است، اما با رویکردی منعطف‌تر به پذیرش شرکت‌ها می‌پردازد. مهم‌ترین وظیفه این بازار، تنوع‌بخشی به ابزارهای مالی و تسهیل ورود بنگاه‌های اقتصادی به بازار سرمایه است. فرابورس با حذف فرآیندهای پیچیده پذیرش، به واحدهای تولیدی و خدماتی این فرصت را می‌دهد تا در کمترین زمان ممکن از مزایایی همچون معافیت‌های مالیاتی و قابلیت نقدشوندگی سهام برخوردار شوند. در واقع، فرابورس به عنوان محرک توسعه اقتصادی، فاصله‌ی میان شرکت‌های خصوصی و بازار رسمی سرمایه را پوشش داده است.

تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه چیست؟

در فرابورس، نظارت کمتری به نسبت بازار بورس دیده می‌شود. شرکت‌های بورسی ملزم به انتشار تعداد گزارش بیشتری، در طول یک سال مالی هستند. همین موضوع باعث شفافیت بیشتر بورس شده و ریسک سرمایه‌گذاری در فرابورس به مراتب از بورس بیشتر شده است.

در بازار بورس، دارایی‌های مختلف از جمله دارایی مالی و واقعی، خرید و فروش می شوند. به بورسی که در آن دارایی‌های مالی (دارایی‌های کاغذی) و اسنادی مانند سهام و اوراق مشارکت معامله می‌شود، بورس اوراق بهادارگفته می‌شود. همچنین بورسی که در آن دارایی‌های واقعی یا کالاهای فیزیکی مورد معامله قرار می‌گیرد، تحت عنوان بورس کالا شناخته شده است.

علاوه بر مواردی که ذکر شد، نوع دیگری از بورس، به نام بورس ارز داریم که در آنجا، پول رایـج کشورها رد و بدل می‌شود. بورس اوراق بهادار، بازاری سازمان یافته و رسمی است که در آن خرید و فروش سهام شرکت‌ها، اوراق قرضه‌ی دولتی و یا مؤسسات معتبر خصوصی، مطابق با قوانین آن، انجام می‌پذیرد.

خرید و فروش اوراق بهادار در کشور ما به شکل رسمی در بورس اوراق بهادار تهران به وقوع می‌پیوندد. هر سهم بر مبنای میزان عرضه و تقاضای آن قیمت‌گذاری می‌شود. یک سرمایه‌گذار می‌تواند با هر اندوخته‌ای وارد بورس شود و در سرمایه‌گذاری شرکت‌های حاضر در بورس سهیم شود.

بازار فرابورس چیست؟ بازار فرابورس ایران در سال 1387 فعالیت خود را تحت نظارت سازمان بورس اوراق بهادار شروع کرد. این بازار از جایگاه و تشکیلاتی قانونی مشابه بورس برخوردار است. با این وجود شرایط پذیرش و معامله در آن به مراتب آسان‌تر از بورس تعریف شده تا بتواند به چرخیدن چرخ اقتصادی کشور کمک کند.

از مهم‌ترین وظایف بازار فرابورس سازماندهی آن قسمت از بازار سرمایه است که شرایط ورود به بورس اوراق بهادار را ندارد و خواهان آن است که به سرعت وارد بازار سرمایه شود.

عدم نیاز به فرآیندهای پیچیده و همچنین متنوع بودن شرایط پذیرش شرکت‌ها در فرابورس ایران، این امکان را برای بنگاه‌های اقتصادی به‌وجود آورده که با دارا بودن حداقل شرایط و در کمترین زمان، به این بازار مالی وارد شوند. درحالیکه از تمامی مزایای شرکت‌های حاضر در بازار مبادلات اوراق بهادار بهره‌مند می‌شوند.

فرابورس از چه بازارهایی تشکیل شده است؟

فرابورس پنج بازار دارد که با نام‌های بازار اول، بازار دوم، بازار سوم، بازار ابزارهای نوین مالی و بازار پایه مشخص شده‌اند.

بــازار سهام فرابورس ایران بازارهای اول، دوم و پایه را شامل می‌شود. سهام شرکت‌هایی که شرایط لازم را داشته باشند در بازار اول و دوم معامله می‌شوند و شرکت‌هایی که فاقد شرایط لازم باشند، می‌توانند سهام خود را در بازار پایه مبادله کنند.

در بازار اول فرابورس، شرکت‌های سهامی عام، مطابق با دستورالعمل پذیرش، اجازه‌ی معامله‌ی سهام خود را دارند. نوسان قیمت 5 درصد بدون حجم مبنا است. آخرین سرمایه‌ای که برای شرکت‌های پذیرفته شده در این بازار ثبت شده، حداقل 10 میلیارد ریال تخمین زده شده که یک سال از زمان بهره‌برداری آن می‌گذرد و زیان انباشته ای متوجه آن نشده است.

در بازار دوم مانند بازار اول، معاملات سهام شرکت‌های سهامی عام صورت می‌گیرند. با این وجود شرایط پذیرش در این بازار، از بازار اول ساده‌تر است. بازار پایه ی فرابورس، به‌منظور ساخت بستری مناسب برای خرید و فروش سهام شرکت‌های سهامی عام – که در بورس یا بازارهای فرابورس اجازه ی ورود ندارند- پا به عرصه ی ظهور گذاشته است. این بازار تنها شرکت‌های سهامی عام را شامل می‌شود. سهام بازار پایه شرکت‌هایی که احتمال زیان دارند، شرکت های تازه‌تاسیس، و شرکت‌هایی که با افزایش سرمایه مایل هستند از سهامی خاص به سهامی عام تبدیل شوند، در بازار دوم یافت می‌شود. آخرین سرمایه‌ی ثبت شده برای شرکت‌های این بازار، حدود 1 میلیارد ریال برآورد شده است.

بازار پایه چیست؟

بازار پایه یکی از زیرمجموعه‌های استراتژیک فرابورس ایران است که با هدفی متفاوت از بازارهای اول و دوم ایجاد شده است. در این بازار، شرکت‌ها بدون نیاز به طی کردن فرآیند پذیرش سخت‌گیرانه، وارد چرخه معاملات می‌شوند. به‌طور کلی، شرکت‌های حاضر در این بازار به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند: اول، بنگاه‌هایی که الزامی برای ثبت نزد سازمان بورس دارند اما درخواستی برای پذیرش رسمی نداده‌اند؛ دوم، شرکت‌هایی که در بورس ثبت شده اما فاقد استانداردهای لازم برای ورود به تابلوی اصلی هستند؛ و سوم، شرکت‌هایی که به دلیل افت عملکرد، شرایط حضور در بورس یا فرابورس را از دست داده و به این بازار منتقل شده‌اند.

به دلیل شفافیت اطلاعاتی کمتر و سطح گزارش‌گری پایین‌تر در این لایه از بازار سرمایه، ریسک سرمایه‌گذاری در بازار پایه به مراتب بالاتر از بازارهای رسمی است. به منظور مدیریت این ریسک و طبقه‌بندی دقیق‌تر ناشران، بر اساس قوانین جدید، این بازار به سه دسته رنگی تقسیم شده است که هر کدام دامنه نوسان روزانه متفاوتی دارند:

• تابلو زرد: با دامنه نوسان روزانه ۳ درصد.
• تابلو نارنجی: با دامنه نوسان روزانه ۲ درصد.
• تابلو قرمز: با دامنه نوسان روزانه ۱ درصد (مختص شرکت‌هایی با ریسک بسیار بالا).

علاوه بر تابلوهای رنگی، مفهومی به نام بازار سوم فرابورس (بازار عرضه محلی) وجود دارد که بستری شفاف و امن برای انجام معاملات عمده اوراق بهاداری فراهم می‌کند که شرایط پذیرش رسمی را ندارند. اهمیت این بخش زمانی مشخص می‌شود که بدانیم حدود یک‌سوم از کل ارزش بازار فرابورس متعلق به بازار پایه است. این حجم بالا نشان‌دهنده نقدینگی قابل‌توجهی است که در این بازار جریان دارد، اما معامله‌گران باید با تکیه بر تحلیل‌های دقیق و مدیریت سرمایه ریسک‌های احتمالی را در این تابلوی پرنوسان کنترل کنند.

فرق بورس و فرابورس و بازار پایه در دامنه نوسان

جدیدترین تغییرات در قوانین بازار پایه عبارتند از:

اگر صف خرید و فروش در سه روز متوالی و در یک جهت برپا باشد، مشروط به معامله‌ی حداقل دو ده هزارم تعداد سهام شرکت در روز بعدی، دامنه‌ی نوسان تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز، به ترتیب، به 5، 4 و 2 درصد افزایش می‌یابد. پس از این شرایط، دامنه‌ی نوسان به شرایط قبل برمی‌گردد.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مختلط و سهام می‌توانند تا 10 درصد دارایی‌های تحت نظارت خود را وارد بازار پایه نمایند.

در صورتی که اطلاعات ناشران بازار پایه قابل اطمینان باشد و به موقع در دسترس قرار گیرد، فرابورس مجاز است پیشنهاد افزایش سرمایه‌گذاری صندوق‌ها را در بازار پایه مطرح کند.

تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه در شرایط پذیرش شرکت‌ها

تفاوت بارز و قابل مشاهده بین بازار‌های مختلف بورس، به شرایط پذیرش شرکت‌ها برمی‌گردد. شرکت‌ها و البته کارخانه‌ها با ورود به بورس مزایای زیادی کسب می‌کنند. به همین منظور تلاش ‌می‌کنند تا هرچه زودتر شرایط پذیرش را کسب کنند. از آن‌جایی که قوانین ورود به بازار فرابورس ساده‌تر است، اکثر شرکت‌ها کارشان را با بازار فرابورس شروع می‌کنند و سهامی که در این بازار دیده می‌شود، معمولاً سهام شرکت‌های کوچک است. از طرفی شرایط خروج از بازار سرمایه باز هم برای شرکت‌های حاضر در فرابورس ساده‌تر تعریف شده‌است. به‌طوری که شرکت‌های عضو، مجاز هستند با خرید سهام عرضه شده در فرابورس، شرکتشان را مجدد به سهامی خاص برگردانند.

حضور یک شرکت سهامی در بازار سرمایه ممکن است جذب سرمایه‌ی فعالان بازار بورس را در پی داشته‌باشد. افزایش نقدشوندگی سهام، نقل و انتقال سریع، آسان و کم‌هزینه‌ی آن‌ها، معافیت‌های مالیاتی، شفافیت و اعتبار قیمت، اطلاع‌رسانی راحت‌تر، هماهنگ و عادلانه به سرمایه‌گذاران، بهره‌مندی از امکانات و تسهیلات بانکی، و معرفی شرکت و محصولات آن به کل کشور، از جمله مزیت‌های ورود شرکت‌ها به بازار سرمایه است.

پیشنهاد ویژه: دوره جامع آموزش بورس در مشهد

تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه در نحوه پذیرش

شرکت‌های حاضر در فرابورس از پرداخت 10 درصد مالیات معاف هستند که این مزیت به طور مستقیم شامل حال سهامداران نیز می‌شود. همچنین، صاحبان سهام در شرکت‌های فرابورس، نسبت به سرمایه‌ای که در این بازار اندوخته‌اند، در مجمع عمومی، اجازه‌ی رأی خواهند داشت.

وجود بازارهای مختلف از دیگر دلایل ورود شرکت‌ها به فرابورس است. بنابراین، سهامداران می‌توانند با سرمایه‌گذاری در شرکت‌های متفاوت، ریسک سرمایه‌گذاری را کاهش دهند.

بانک‌ها، شرکت‌های حاضر در فرابورس را برای وثیقه جهت دریافت تسهیلات به رسمیت می‌شناسند. بنابراین، شرکت‌های فرابورس امکان دریافت تسهیلات از این طریق را خواهند داشت. علاوه بر موارد یاد شده، اگر شرکت‌ها به فرابورس وارد شوند با فعالیت در آن، می‌توانند حمایت مالی سهامداران را داشته باشند.

فرآیند پذیرش شرکت‌ها در فرابورس آسان‌تر صورت می‌پذیرد. شرایطی مانند حداقل سرمایه‌ی ثبت شده‌ی شرکت، حداقل سهام شناور، حداقل تعداد سهامداران، حداقل سابقه‌ی فعالیت شرکت در صنعت مربوط، زیان انباشته، نسبت حقوق صاحبان سهام به کل دارایی‌ها و سودآوری، در بورس معیارهای سخت‌تری جهت سنجش دارند.

تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه در نحوه معاملات

شرکت‌های حاضر در فرابورس با ارائه‌ی مدارک لازم به سازمان بورس و اوراق بهادار، می‌توانند منابع مالی طرح‌های موردنظر خود را (حداکثر تا 60 درصد) از طریق اوراق مشارکت بدست آورند.

اساس معامله در بورس و فرابوس، تفاوت چشم‌گیری ندارد. به همان شیوه که در بورس از پلتفرم‌های آنلاین خرید و فروش می‌کنید، می‌توانید سهام شرکت‌های فرابورس را هم معامله کنید. لازم به ذکر است زمان معاملات در فرابورس، انعطاف بیشتری نسبت به بورس دارد.

سهام مورد معامله در بازارهای فرابورس ایران به علت نبود حجم مبنا، معاملات روان‌تری را شامل می‌شوند. علاوه بر آن قدرت نقدشوندگی بالاتری دارند که عرضه و تقاضا را برای این بازار به‌سرعت متعادل می‌کنند. با این مزیت، صف خرید و فروش در فرابورس زمان کمتری خواهد داشت. برای خرید و فروش سهام شرکت‌های بورسی و فرابورسی، یک کد معاملاتی تعریف‌شده‌است که می‌توانید این کد را از کارگزاری‌های رسمی کشور دریافت کنید.

در ادامه، یک بخش پایانی و نتیجه‌گیری حرفه‌ای همراه با جدول مقایسه‌ای جامع برای مقاله شما طراحی شده است تا مخاطب بتواند در یک نگاه، تفاوت‌های کلیدی را درک کند.

جمع‌بندی نهایی: کدام بازار برای سرمایه‌گذاری شما مناسب است؟

در نهایت، انتخاب میان بورس، فرابورس و بازار پایه، بیش از هر چیز به میزان ریسک‌پذیری و استراتژی معاملاتی شما بستگی دارد. اگر به دنبال ثبات بیشتر و شفافیت مالی بالا هستید، بازار بورس و بازارهای اول و دوم فرابورس بهترین گزینه برای شماست. اما اگر به دنبال نوسانات قیمتی شدید و شکار فرصت‌های پرریسک در شرکت‌های کوچک‌تر هستید، بازار پایه با تابلوهای زرد، نارنجی و قرمز خود می‌تواند جذاب باشد؛ هرچند که در این مسیر، احتمال مواجهه با توقف نمادها و کاهش نقدشوندگی نیز وجود دارد. در جدول زیر، تفاوت‌های اصلی این سه بازار به صورت خلاصه برای شما گردآوری شده است:

سرمایه‌گذاری هوشمندانه تنها با شناخت این زیرساخت‌ها و تحلیل دقیق وضعیت بنیادی شرکت‌ها میسر است. بازار سرمایه ایران اقیانوسی از فرصت‌هاست، به شرط آنکه با آگاهی کامل از قوانین حاکم بر هر بازار، سکان معاملات خود را به دست بگیرید.

سوالات متداول تفاوت بورس، فرابورس و بازار پایه

آیا اعتبار سهام خریده شده در فرابورس کمتر از بورس است؟

خیر؛ از نظر مالکیت و اعتبار قانونی، هیچ تفاوتی میان سهام بورسی و فرابورسی وجود ندارد. هر دو تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار (SEO) هستند و حقوق سهامداری در هر دو بازار به صورت یکسان حفظ می‌شود. تفاوت تنها در ساختار گزارش‌دهی و شرایط پذیرش شرکت‌هاست.

چرا دامنه نوسان در بازار پایه کمتر از بورس و فرابورس است؟

به دلیل شفافیت اطلاعاتی پایین‌تر و ریسک بالاتر در بازار پایه، سازمان بورس برای جلوگیری از هیجانات کاذب و محافظت از سرمایه معامله‌گران، دامنه نوسان را محدودتر (۱، ۲ و ۳ درصد) در نظر گرفته است تا نوسانات قیمت کنترل‌شده‌تر باشد.

 آیا برای خرید سهام در فرابورس یا بازار پایه نیاز به کد بورسی جداگانه داریم؟

خیر؛ شما با همان کد بورسی که در سامانه سجام دریافت کرده‌اید، می‌توانید در تمامی بازارهای بورس، فرابورس و بازار پایه از طریق پنل کاربری کارگزاری خود معامله کنید.

نمادهای “بازار پایه” معمولاً چه زمانی دچار تغییر رنگ (مثلاً از نارنجی به زرد) می‌شوند؟

تغییر رنگ تابلوها در بازار پایه معمولاً به صورت سالانه و بر اساس بازبینی میزان شفافیت، ارائه به موقع صورت‌های مالی و وضعیت اطلاع‌رسانی شرکت در سامانه کدال (Codal) انجام می‌شود. بهبود انضباط مالی منجر به ارتقا به تابلوی زرد می‌شود.

تفاوت اصلی بازار اول و دوم فرابورس در چیست؟

شرکت‌های حاضر در بازار اول فرابورس از نظر سرمایه ثبت شده و وضعیت سودآوری شرایط بهتری نسبت به شرکت‌های بازار دوم دارند. همچنین، حداقل درصد سهام شناور در بازار اول بیشتر از بازار دوم است که به نقدشوندگی بالاتر کمک می‌کند.

کدام بازار برای افراد مبتدی مناسب‌تر است؟

 به افراد تازه‌وارد پیشنهاد می‌شود معاملات خود را از بازار بورس و بازار اول فرابورس شروع کنند؛ چرا که شرکت‌های این بازارها از فیلترهای نظارتی محکمی عبور کرده‌اند و ریسک عملیاتی کمتری دارند. ورود به بازار پایه نیازمند تجربه بالا در تحلیل بنیادی و تکنیکال است.

 آیا شرکت‌های بازار پایه هم سود مجمع (DPS) پرداخت می‌کنند؟

بله؛ اگر شرکت حاضر در بازار پایه سودده باشد و مجمع عمومی عادی سالیانه تشکیل دهد، می‌تواند بخشی از سود را میان سهامداران تقسیم کند. فرآیند دریافت سود مشابه شرکت‌های بورسی است.