حجم مبنا در بورس و فرابورس چیست؟

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که سهمی در بورس داشته باشید که با وجود صف خرید سنگین، قیمت آن تغییر چندانی نکند؟ پاسخ این معما در مفهومی به نام حجم مبنا (Base Volume) نهفته است. حجم مبنا در واقع حداقل تعداد سهامی است که باید در طول یک روز معاملاتی مورد داد و ستد قرار گیرد تا قیمت پایانی سهم بتواند نوسان مثبت یا منفی خود را به‌طور کامل ثبت کند. این ابزار که دهه‌هاست به عنوان ویژگی منحصر‌به‌فرد بورس تهران و فرابورس ایران شناخته می‌شود، با هدف جلوگیری از نوسانات کاذب و دستکاری قیمت طراحی شد؛ اما در سال‌های اخیر به دلیل کاهش نقدشوندگی، با انتقادات فراوانی روبرو گشته است.

در حالی که بسیاری از معامله‌گران به دنبال فرمول محاسبه حجم مبنا و تاثیر آن بر قیمت پایانی هستند، خبرهای داغ بازار سرمایه حاکی از آن است که، با مصوبه جدید سازمان بورس، غول حجم مبنا عملاً از معاملات کنار گذاشته شده و برای تمامی نمادها به عدد «۱» تغییر یافته است. این تحول بزرگ، نه‌تنها شیوه تابلوخانی را تغییر می‌دهد، بلکه بر استراتژی‌های معاملاتی در صف خرید و فروش نیز اثری مستقیم خواهد داشت. در این مقاله از پارسیان بورس، از سیر تا پیاز حجم مبنا، نحوه محاسبه آن و پیامدهای حذف این قانون برای سرمایه‌گذاران خرد و کلان را بررسی خواهیم کرد.

حجم مبنا چیست؟

در بازار سرمایه ایران، حجم مبنا (Base Volume) به عنوان یک اهرم کنترلی، تعیین‌کننده میزان نوسان قیمت است. در واقع، حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک جلسه معاملاتی داد و ستد شود تا قیمت پایانی (قیمت اصلی) سهم اجازه داشته باشد سقف یا کف دامنه نوسان را به طور کامل لمس کند. فلسفه اصلی وجود این پارامتر در بورس و فرابورس، مهار هیجانات کاذب، جلوگیری از دستکاری قیمت و ایجاد ثبات در روند رشد یا ریزش بازار است. نکته کلیدی اینجاست که معامله‌گران هیچ دخالتی در تعیین این عدد ندارند و مقدار آن به صورت هوشمند و خودکار توسط سامانه معاملات محاسبه می‌شود. برای تحلیل دقیق و مشاهده حجم مبنای هر نماد، بهترین مرجع، وب‌سایت مدیریت فناوری بورس تهران (tsetmc.com) است.

قیمت پایانی چه ارتباطی با حجم مبنا دارد؟

قیمت پایانی (Closing Price) سهم، برآیند میانگین وزنی تمامی معاملات انجام شده در یک روز معاملاتی است؛ اما نکته طلایی در تابلوخانی بورس اینجاست که این عدد لزوماً قیمت نهایی روز نیست. در واقع، حجم مبنا به عنوان یک ضریب تعدیل‌کننده عمل می‌کند. برای اینکه میانگین وزنی معاملات به طور کامل به عنوان قیمت پایانی ثبت شود، باید حجم معاملات روزانه حداقل برابر با حجم مبنا باشد. در غیر این صورت، سامانه معاملات با استفاده از نسبت حجم معاملات به حجم مبنا، قیمت را تعدیل کرده و اجازه نوسان کامل را به نماد نمی‌دهد. این مکانیزم در هر دو بازار بورس و فرابورس، اعتبار تغییرات قیمتی را تضمین می‌کند.

بیشتر بخوانید: تفاوت بورس و فرابورس و بازار پایه چیست؟

قیمت آخرین معامله آیا با حجم مبنا ارتباطی دارد؟

آخرین قیمتی که یک سهم بین خریدار و فروشنده معامله می‌شود، قیمت آخرین معامله است و حجم مبنا در آن تاثیری ندارد.

چگونگی اثرگذاری حجم مبنا بر قیمت پایانی (با مثال عددی)

برای درک بهتر رابطه حجم مبنا و قیمت پایانی، فرض کنید قیمت پایانی دیروز یک نماد ۹۰۰ ریال و حجم مبنای آن ۲۰۰۰ سهم است. در یک روز معاملاتی، دو سناریو ممکن است رخ دهد:

سناریوی اول: حجم معاملات کمتر از حجم مبنا (تعدیل قیمت)

اگر تعداد سهام معامله شده کمتر از حجم مبنا باشد، قیمت پایانی نمی‌تواند به اندازه میانگین معاملات تغییر کند.

• فرض: ۱۰۰۰ سهم (معادل ۵۰٪ حجم مبنا) با میانگین وزنی ۱۲۰۰ ریال معامله شده است.

• تحلیل: چون فقط نیمی از حجم مبنا پر شده، قیمت پایانی نیز تنها نیمی از مسیر صعودی را طی می‌کند.

فرمول محاسبه قیمت پایانی در حالت “پر نشدن” حجم مبنا:

نتیجه محاسبات:  در این مثال، قیمت پایانی به جای ۱۲۰۰ ریال، عدد ۱۰۵۰ ریال را نشان خواهد داد. این یعنی سهم با وجود معامله در قیمت‌های بالاتر، به دلیل حجم کم معاملات، رشد کمتری را ثبت کرده است.

سناریوی دوم: حجم معاملات مساوی یا بیشتر از حجم مبنا

این حالت ایده‌آل برای نوسان‌گیران و سهامداران است. اگر حجم معاملات ۲۰۰۰ سهم یا بیشتر باشد:

• نتیجه: نوسان قیمت به طور کامل اعمال می‌شود.

• قیمت پایانی: دقیقاً برابر با همان میانگین وزنی قیمت معاملات (در مثال ما ۱۲۰۰ ریال) خواهد بود.

محاسبه حجم مبنا

بر اساس ابلاغیه دو شرکت بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران، از تاریخ 12 اسفند 98 روش جدید محاسبه حجم مبنا اجرا شده است. بر این اساس محاسبات حجم مبنا در بورس و فرابورس مطابق روال گذشته بعد از پایان آخرین روز معاملاتی هر هفته انجام شده و برای هفته آینده لحاظ می‌گردد.

برای محاسبه فرمول حجم مبنا کافیست، عدد 0.0004 را در تعداد سهام شرکت مورد نظر ضرب کنیم تا حجم مبنای آن شرکت محاسبه شود.

ارزش مبنا

با ضرب کردن حجم مبنای به دست آمده در بالا در قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی هفته ارزش مبنا به دست می‌آید.

لازم است به چند نکته در خصوص ارزش مبنا در شرکت‌های بورسی دقت شود:

برای شرکت‌هایی با تعداد سهام کمتر از ۲۰ میلیارد:

• اگر عدد به دست آمده (حجم مبنا ضربدر قیمت پایانی) بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد بود، حجم مبنا به درستی محاسبه شده است.
• اگر عدد به دست آمده کمتر از ۵۰ میلیارد ریال باشد : حجم مبنا = ۵۰ میلیارد ریال تقسیم بر قیمت پایانی سهم در پایان آخرین روز معاملاتی هفته
• اگر عدد به دست آمده بیشتر از ۱۰۰ میلیارد ریال باشد : حجم مبنا = ۱۰۰ میلیارد ریال تقسیم بر قیمت پایانی سهم در پایان آخرین روز معاملاتی هفته

برای شرکت‌هایی با تعداد سهام بیشتر از ۲۰ میلیارد:

• اگر عدد به دست آمده (حجم مبنا ضربدر قیمت پایانی) بین ۵۰ تا ۱۲۰ میلیارد بود، حجم مبنا به درستی محاسبه شده است.
•  اگر عدد به دست آمده کمتر از ۵۰ میلیارد ریال باشد : حجم مبنا = ۵۰ میلیارد ریال تقسیم بر قیمت پایانی سهم در پایان آخرین روز معاملاتی هفته.
• اگر عدد به دست آمده بیشتر از ۱۲۰ میلیارد ریال باشد: حجم مبنا = ۱۲۰ میلیارد ریال تقسیم بر قیمت پایانی سهم در پایان آخرین روز معاملاتی هفته.

قوانین و نحوه محاسبه حجم مبنا در فرابورس ایران

از اسفندماه سال ۱۳۹۸، با تصویب شورای عالی بورس، قانون حجم مبنا برای تمامی نمادهای فرابورسی (بازار اول، دوم و بازار پایه) اجرایی شد. هدف از این مصوبه، یکپارچه‌سازی قوانین معاملات و جلوگیری از نوسانات غیرواقعی در شرکت‌های کوچک‌تر بود.

فرمول محاسبه حجم مبنا در فرابورس

در تمامی شرکت‌های فرابورسی، مقدار پایه حجم مبنا بر اساس ۴ در ۱۰ هزار (۰.۰۰۰۴) تعداد کل سهام شرکت محاسبه می‌شود. با این حال، برای رعایت عدالت در معاملات، محدودیت‌هایی به شرح زیر بر اساس «ارزش ریالی» اعمال می‌گردد:

۱. حداقل ارزش حجم مبنا (کف قیمتی):

• بازار اول و دوم فرابورس: حداقل ۵ میلیارد تومان (۵۰ میلیارد ریال)
• بازار پایه (تابلو زرد): ۲ میلیارد تومان (۲۰ میلیارد ریال)
• بازار پایه (تابلو نارنجی): ۱ میلیارد تومان (۱۰ میلیارد ریال)
• بازار پایه (تابلو قرمز): ۵۰۰ میلیون تومان (۵ میلیارد ریال)

۲. حداکثر ارزش حجم مبنا (سقف قیمتی):

• شرکت‌های بزرگ (سرمایه بالای ۲۰ هزار میلیارد ریال): ۱۲ میلیارد تومان (۱۲۰ میلیارد ریال)
• سایر شرکت‌ها (سرمایه کمتر از ۲۰ همت): ۱۰ میلیارد تومان (۱۰۰ میلیارد ریال)

زمان به‌روزرسانی حجم مبنا

تعداد دقیق حجم مبنا ثابت نیست و به صورت هفتگی تغییر می‌کند. این محاسبات بر اساس قیمت پایانی آخرین روز معاملاتی هفته (چهارشنبه) انجام شده و از اولین روز کاری هفته بعد (شنبه) در سامانه معاملات اعمال می‌شود. همچنین در صورت وقوع اقدامات شرکتی مانند افزایش سرمایه یا تقسیم سود، حجم مبنا مطابق با ضوابط جدید بازنگری خواهد شد.

آیا حجم مبنا در بورس و فرابورس سرمایه‌گذاری را مطمئن‌تر می‌کند‌؟ (معایب ومزایا)

حجم مبنا از شیب ناگهانی قیمت جلوگیری می‌کند و همچنین مانع از ایجاد قیمت کاذب می‌شود.

هنگامی که حجم معاملات از حجم مبنا بسیار پایین تر است، نوسان قیمت وجود ندارد و به اصطلاح سهم خشک می‌شود؛ برای رفع این مشکل سازمان بورس در یک بازه زمانی معین، نماد سهام را بدون هیچگونه حجم مبنا و یا دامنه نوسان باز می‌کند تا قیمت سهم بر اساس عرضه و تقاضا مشخص شود.

یکی دیگر از تاثیرات حجم مبنا در هنگام تشکیل صفوف خرید و یا فروش است که حجم مبنا نوسان قیمت را در روند نزولی و یا صعودی کند میکند و باعث بلوکه شدن مقدار زیادی پول می‌گردد.

سازمان بورس و اوراق بهادار همواره در پی آن بوده که سرمایه‌گذاری در این بازار را امن‌تر کند.

با وجود معایب در کنار مزایا، حجم مبنا به عنوان ابزاری کارآمد و اطمینان دهنده معرفی شده است تا به حفظ آرامش سرمایه گذاران کمک کند.

جمع بندی

در نهایت، حجم مبنا تیغی دو لبه در بازار سرمایه ایران است. از یک سو با کنترل نوسانات ناگهانی، مانع از دستکاری قیمت در نمادهای کوچک می‌شود و از سوی دیگر، در روزهای بحرانی یا صعودهای شارپی، با کاهش نقدشوندگی تبدیل به سدی در برابر روان شدن معاملات می‌گردد.

با توجه به اصلاحات جدید سازمان بورس و حرکت به سمت حذف تدریجی حجم مبنا (و تبدیل آن به عدد ۱)، به نظر می‌رسد بازار به سمت کارایی بیشتر و تطبیق با استانداردهای جهانی در حال حرکت است. این تغییر بزرگ به این معناست که از این پس، تابلوخانی و تحلیل قدرت خریدار و فروشنده اهمیت دوچندانی پیدا خواهد کرد؛ چرا که دیگر خبری از «محافظ» قیمت به نام حجم مبنا نخواهد بود.

فراموش نکنید که به عنوان یک معامله‌گر هوشمند در بورس و فرابورس، رصد هفتگی تغییرات حجم مبنا در سایت TSETMC و درک تأثیر آن بر قیمت پایانی، کلید اصلی شما برای فرار از صف‌های فروش و شکار فرصت‌ها در صف‌های خرید است. بازار در حال تغییر است، پس استراتژی خود را با قوانین جدید به‌روز کنید.

سوالات متداول حجم مبنا در بورس و فرابورس

۱. اگر حجم مبنای یک سهم پر نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

در صورتی که حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، قیمت پایانی سهم به همان نسبت تعدیل می‌شود. یعنی اگر میانگین معاملات سهم ۳٪ مثبت باشد اما فقط نیمی از حجم مبنا پر شده باشد، قیمت پایانی تنها ۱.۵٪ رشد خواهد کرد.

۲. آیا حجم مبنا در صف خرید و فروش متفاوت است؟

خیر، عدد حجم مبنا ثابت است. اما تاثیر آن متفاوت دیده می‌شود؛ در صف خرید، پر نشدن حجم مبنا مانع از رشد سریع قیمت می‌شود و در صف فروش، پر نشدن آن باعث می‌شود قیمت سهم ریالی (کمتر) اصلاح شود و سهامداران ضرر کمتری را در تابلوی معاملاتی حس کنند.

۳. حجم مبنای ۱ (یک) به چه معناست؟

وقتی حجم مبنای یک نماد «۱» تعیین می‌شود، یعنی حتی با معامله تنها یک سهم، قیمت پایانی می‌تواند به اندازه تمام دامنه نوسان (مثلاً ۷٪+) تغییر کند. این حالت نقدشوندگی را به حداکثر می‌رساند و معمولاً در بازارهای جهانی و اخیراً در برخی نمادهای بورس تهران اجرا شده است.

۴. چطور حجم مبنای یک نماد را پیدا کنیم؟

سریع‌ترین راه، مراجعه به سایت tsetmc.com و جستجوی نام نماد است. در صفحه اصلی هر سهم، در بخش اطلاعات قیمت، عددی تحت عنوان «حجم مبنا» درج شده است که هر هفته به‌روزرسانی می‌شود.

۵. آیا قانون حذف حجم مبنا برای همه نمادها اجرا شده است؟

طبق آخرین مصوبات سازمان بورس در سال ۱۴۰۴، فرآیند حذف حجم مبنا و تبدیل آن به عدد ۱ برای بسیاری از نمادهای بورس و فرابورس آغاز شده است تا بازار به سمت کارایی بیشتر حرکت کند. با این حال، برخی نمادهای بازار پایه یا نمادهای تحت احتیاط ممکن است هنوز مشمول قوانین قبلی باشند.

بیشتر بخوانید:

• آموزش بورس در مشهد
• آموزش تابلو خوانی بورس